W ocenie NIK minister nie zapewnił gminom optymalnych warunków do sporządzenia planów ogólnych gmin przed wygaśnięciem studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Było to skutkiem opóźnień występujących zarówno w procesie legislacyjnym, jak i podczas wdrażania reformy. W rezultacie półrocznego – w stosunku do przyjętych założeń – opóźnienia wejścia w życie ustawy o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (DzU z 2023 r. poz. 1688) oraz uchwalenia ostatniego niezbędnego aktu wykonawczego dopiero siedem miesięcy później gminom pozostało jedynie 19 miesięcy na opracowanie i uchwalenie planów ogólnych.
NIK wskazała również, że w trakcie prac nie uwzględniono części kluczowych ryzyk związanych z zakresem działań oraz liczbą uwag zgłoszonych do projektu ustawy. Zdaniem Izby minister nierzetelnie identyfikował i zarządzał ryzykiem, nie przeprowadził odpowiedniej oceny ryzyka w OSR, nie przygotował zabezpieczeń ograniczających skutki opóźnień oraz nie zapewnił terminowego przekazywania wiedzy jednostkom samorządu terytorialnego. Nierzetelnie zarządzano także ryzykiem dotyczącym dostępności środków z KPO przeznaczonych na finansowanie przygotowania planów ogólnych gmin. Działania wspierające gminy w opracowaniu tych dokumentów do 30 czerwca 2026 r. okazały się nieskuteczne, a część przyjętych mierników nie była celowa.
W 2025 r., z inicjatywy ministra, wydłużono termin obowiązywania studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego z 31 grudnia 2025 r. do 30 czerwca 2026 r., odsuwając w czasie obowiązek sporządzenia planów ogólnych. Według NIK zwiększyło to ryzyko niewykorzystania środków finansowych pochodzących z Unii Europejskiej.
NIK oceniła działania i inicjatywy mające ograniczyć ryzyko związane ze zbyt krótkim czasem na przygotowanie planów ogólnych jako spóźnione i niewystarczające. W dalszym ciągu istnieje wysokie ryzyko nieuchwalenia planów ogólnych przez znaczną liczbę gmin, co może prowadzić do paraliżu inwestycyjnego oraz utraty dofinansowania z KPO. Izba zwróciła również uwagę, że realizacja głównego celu reformy, jakim jest przeciwdziałanie chaosowi w zagospodarowaniu przestrzennym, może zostać osłabiona. Jednocześnie pozytywnie oceniono późniejsze zmiany w ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, które miały charakter redakcyjny, porządkujący oraz eliminowały omyłki i wątpliwości interpretacyjne.
W wyniku kontroli sformułowano następujące wnioski – rekomandacje:
• dokonanie oceny potrzeby przeprowadzenia szkoleń z zakresu reformy z uwzględnieniem rzetelnego określenia liczby osób zatrudnionych w urzędach gmin, odpowiedzialnych za sprawy planowania i zagospodarowania przestrzennego, które nie zostały przeszkolone;
• rzetelne określenie zasobu czynnych zawodowo urbanistów i planistów przestrzennych w celu oszacowania realnych możliwości sporządzenia POG w kraju oraz zaplanowania działań mitygujących ryzyko wdrożenia reformy niezgodnie z przyjętymi założeniami dotyczącymi terminowości uchwalenia POG.
Z pełnym wynikiem kontroli można zapoznać się TUTAJ.
